De varaan werd gevonden in de dichtbegroeide bossen op het Filipijnse eiland Luzon. Uit DNA-onderzoek is gebleken dat het reptiel familie is van de Komodovaraan, de grootste nog levende hagedis. Ondanks de lengte van de hagedis weegt een volwassen exemplaar maar ongeveer tien kilo. De lokale bevolking wist al veel langer van het bestaan van het dier af en beschouwt het vlees als een delicatesse. Ze gaven het dier de naam bitatawa. Het kreeg daarom de wetenschappelijk naam Varanus bitatawa.

Twee geslachtsorganen

De bitatawavaraan vertoeft het liefst in de bomen en eet enkel fruit. Dat is heel opmerkelijk aan deze nieuwe soort, want de meeste hagedissoorten zijn carnivoren en eten insecten, vogels en andere kleine dieren. Er zijn slechts drie hagedissoorten bekend die enkel fruit eten. Omdat het dier in bomen leeft kan het ook niet veel zwaarder worden dan tien kilo.
De varaan heeft twee penissen. Dat komt vaker voor bij hagedissoorten en slangen, zeggen wetenschappers. Het is een soort plooi in de buikholte die naar buiten plooit en zo ontstaat er een groef. Via die baan kan het zaad in het wijfje naar binnen.
Wetenschappers vermoeden dat het zolang geduurd heeft voor het dier ontdekt werd omdat het nooit het dichtbegroeide gebied van de bergketen Sierra Madre verlaten heeft terwijl zijn territorium toch steeds kleiner werd. En dat is tegelijkertijd een reden tot zorg: nu de ontbossing steeds verder toeslaat, komt het leven van de hagedis aan een zijden draadje te hangen. Doordat het dier zich in de verborgenheid schuilhoudt, is het onbekend hoeveel exemplaren er nog op de Filipijnen leven.

Leidse bioloog

Voordat het dier vorig jaar zomer levend werd aangetroffen door een expeditie van de wetenschappers en studenten van de universiteit van Kansas (VS) werd de varaan gefotografeerd door de Leidse bioloog Merlijn van Weerd. In de nieuwsbrief van het VPRO programma Noorderlicht deed van Weerd in april 2010 zijn verhaal. Hij stuitte op het dier terwijl hij in de Sierra Madre met ander onderzoek bezig was. "Ik zag er een jager mee lopen, en het viel me op dat het beest er heel anders uitzag dan de varaan die ik wel kende en die nu ook naaste familie van 'm blijkt te zijn. Die bekende soort, Grays varaan, is grauw van kleur, maar deze had gele vlekken. Ik heb de foto opgestuurd naar een expert, en zo is het balletje gaan rollen." Uiteindelijk resulteerde dat in een officiële beschrijving van de nieuwe soort in het Britse wetenschappelijk tijdschrift Biology Letters.

Aparte gevallen

Grays varaan is trouwens ook een apart geval. Ruim honderd jaar lang was de soort alleen bekend van enkele dode exemplaren, en werd er nooit een levende gezien. Uitgestorven, was de conclusie. Maar toen onderzoekers in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw de beboste heuvels in het zuiden van het eiland Luzon gingen uitkammen, bleek de soort toch nog te bestaan (zie ook rubriek biodiversiteit van Tambuli februari 2010). Nu duikt er in het noorden plotseling een zustersoort op. En ook die leeft voornamelijk van fruit.
Zelf heeft hij nog nooit een levend exemplaar van de nieuwe reptielensoort gezien, vertelt van Weerd. Ondanks intensief zoeken. "We zochten naar pandanusbomen op steile hellingen en bergtoppen, net als jagers in die streek. Waarom? Kijk, die varanen eten pandanusvruchten. En ze liggen graag te zonnen in de toppen van bomen. Hun poep valt dan naar beneden, en waar dat neerkomt, kunnen zaden ontkiemen. Jagers die een varaan zien zitten, wachten tot hij naar beneden komt en slaan dan toe met hun kapmes. Dat was ook het beest op mijn foto overkomen."

Bedreigd

De pandanus, ook wel schroefpalm genoemd, is bekend vanwege de smaak die hij aan rijst geeft die in zijn buurt groeit: pandanrijst. De nieuw ontdekte varaan leeft vrijwel uitsluitend van de harde vruchten van deze tropische boom. "Qua vorm hebben ze wel wat weg van een ananas. Verder eet hij alleen slakken, waarschijnlijk vooral voor de kalk. Een heel ander dieet dus dan de rest van de varanenfamilie. Die eten vlees, vis of aas."
De pandanusbomen zijn te fragiel om in te klimmen als je een stevig gebouwde varaan bent, vertelt de bioloog. "Dus om bij de vruchten te komen, beklimt hij de boom ernaast. Je kunt je voorstellen dat zo'n dier echt alleen in een onverstoord woud kan leven. Als er niet voldoende stevige bomen naast de pandandusbomen staan, kan hij niet eten."
Zoals bijna elke diersoort die in deze tijd nog ontdekt wordt, is de bitatawa meteen in zijn voortbestaan bedreigd. "Hoewel dit gebied wemelt van de soorten die nergens anders ter wereld voorkomen, veel meer dan bijvoorbeeld op de Galápagos-eilanden, krijgt het nauwelijks aandacht van natuurbeschermers. Dat is bijzonder jammer, want het krijgt wél aandacht van de houtindustrie. Op de Filipijnen is nog maar 20 procent van het oorspronkelijke bosoppervlak over, en het gaat nog steeds achteruit."
Van Weerd en zijn mede-auteurs hopen dat de nieuwe varaan de aandacht van internationale natuurbeschermingsorganisaties zal weten te trekken. Een nieuwe 'vlaggenschipsoort', noemen ze hem zelfs in hun artikel.

Luke J. Welton e.a. in Biology Letters.: 'A spectacular new Philippine monitor lizard reveals a hidden biogeographic boundary and a novel flagship species for conservation.'

Samenstelling: Evert de Boer