Een opvallend theaterstuk, zelfs naar kleurrijke Filipijnse begrippen, heeft de discussie over de economische kosten die de snelle groei van de bevolking met zich meebrengt, opnieuw doen oplaaien.

Vanaf de kansel

Carlos Celdran, een acteur die bekend is als gids vanwege zijn grote historische kennis, maar vooral omdat hij zich daarbij verkleedt als historisch figuur, is daarvoor verantwoordelijk. Tijdens een hoogmis in de kathedraal van Manilla in september, besteeg hij het altaar gekleed in bolhoed en jacquet, zoals deze werden gedragen door de Filipijnse onafhankelijkheidsheld en schrijver José Rizal. Vanaf het altaar ondernam Celdran een bijtende aanval tegen de rooms katholieke hiërarchie, omdat zij tegen een wetsvoorstel preken dat gericht is op het bevorderen van geboortebeperking.
Hij hield een plakkaat omhoog waarop het woord "Damaso" stond. Dat is de naam van een gefingeerde priester die een onecht kind verwekte in de novelle van Rizal uit 1887: "Noli Me Tangere" ("Raak Mij Niet Aan"). Tot op de dag van vandaag wordt Damaso in de Filipijnen geassocieerd met schijnheiligheid en bedrog.

Geslaagde actie

De politie arresteerde Celdran terwijl hij nog in de kerk was. Kerkelijke functionarissen klaagden hem aan en de openbare aanklagers stelden hem in staat van beschuldiging voor "het beledigen van religieuze gevoelige zaken". Bij zijn voorgeleiding op 30 oktober jongstleden pleitte hij onschuldig te zijn. Als hij veroordeeld wordt kan hij een gevangenisstraf van twee jaar krijgen. Wat Celdran betreft was zijn missie echter geslaagd. Zijn actie heeft het publieke debat over gezinsplanning en de grote invloed van de kerk op het regeringsbeleid hierover nieuw leven ingeblazen.

Bevolking blijft sterk groeien

De Filipijnen staan te boek als een conservatief katholiek land waar echtscheiding nog steeds verboden is. Met een groei van ruim twee procent per jaar heeft het, volgens de Wereldbank, een van snelst groeiende bevolkingen ter wereld. Van 27 miljoen in 1960 is de bevolking explosief gegroeid tot 94 miljoen aan het einde van dit jaar. Volgens de Filipijnse bevolkingscommissie POPCOM is 52 procent van de bevolking momenteel jonger dan 25 jaar. Met de huidige groei zal de bevolking in 2050 meer dan 160 miljoen bedragen. Zelfs als toekomstige gezinnen gemiddeld maar twee kinderen krijgen zal dat, vanwege de jonge bevolking, nog leiden tot een stevige bevolkingsgroei. De POPCOM zegt zich grote zorgen te maken over de gevolgen van de groeiende bevolking voor de economische ontwikkeling van het land. Daarnaast zullen toenemend gebruik van vervoersmiddelen en brandstof de gevolgen voor het klimaat sterk doen toenemen. Door de hoge uitstoot van CO2 en de luchtvervuiling zullen de steden, waar zo'n 60 procent van de bevolking woont, nog veel minder leefbaar worden.

Verzet kerk tegen geboortebeperking

De kerk verzet zich met alle mogelijke middelen tegen de introductie van geboortebeperkingsprogramma's van de overheid. Ook laakt de kerk de plannen voor voorlichtingscampagnes op scholen en in klinieken. Haar opvattingen hebben nog steeds veel invloed in de samenleving en veel Filipino's zien daarom af van het gebruik van anticonceptiemiddelen. Daarbij komt dat condooms en anticonceptie pillen in sommige delen van het land moeilijk te verkrijgen zijn. Het stadsbestuur van Manilla heeft het verstrekken van condooms aan haar inwoners zelfs strafbaar gesteld. Uit gegevens van de POPCOM blijkt dat de Filipijnen op alle gebieden die betrekking hebben op gezinsplanning achter lopen op haar buurlanden. Het heeft de hoogste bevolkingsaanwas en het gemiddeld aantal kinderen per vrouw is het hoogst. Vijftig procent van de vrouwen heeft nooit anticonceptiemiddelen gebruikt. Alleen in Cambodja ligt dat met zestig procent nog hoger.
Aangezien vrouwen niet voldoende toegang hebben tot voorbehoedsmiddelen worden velen ongewenst zwanger en nemen vervolgens hun toevlucht tot illegale abortus. Dit vindt vaak plaats in achteraf kamertjes op onhygiënische wijze, waardoor er wekelijks tientallen vrouwen overlijden.

Bevolkingsgroei en armoede

Sommige financiële analytici zien de Filipijnen als een veelbelovende economie. Het Amerikaanse Goldman Sachs heeft het land op zijn lijst van de volgende elf opkomende markten geplaatst. Maar veel economen menen dat de mogelijkheid van ouders om zich te ontworstelen aan de armoede beperkt wordt door de gezinsgrootte. Dit bemoeilijkt het verminderen van de armoede zoals dat in recente decennia gebeurde in Thailand en Vietnam. Deze landen voerden uitgebreide campagnes voor geboortebeperking en het gebruik van anticonceptiemiddelen.

De Filipijnse zakenwereld is ook een sterk voorstander van een actief overheidsbeleid op het gebied van gezinsplanning. De Filipijnse Kamer van Koophandel en Industrie en de invloedrijke Makati Business Club, brachten in juni 2010 een gezamenlijke verklaring uit. Daarin drongen zij er bij de regering op aan om verantwoordelijk ouderschap aan te moedigen en geboortebeperking te propageren, teneinde armoede te verminderen en gezondheidszorg te verbeteren. Zij zien dit als een rechtstreekse strategie voor vermindering van armoede en verbetering van de gezondheidszorg voor moeder en kind.

Wet op gezinsplanning

Sinds hij eind juni aan de macht kwam heeft de Filipijnse president Benigno Aquino III zich sterk gemaakt voor gezinsplanning. Hij staat op het standpunt dat de regering de verantwoordelijkheid heeft om de bevolking te informeren over keuzes wat betreft geboortebeperking. Zijn uitspraken benadrukken de noodzaak - net als de publiciteit die werd opgeroepen door Celdran – voor het weer op de agenda zetten van het steeds weer uitgestelde wetsontwerp van het congres over gezinsplanning.

In het voorgestelde wetsontwerp worden de gezondheidszorginstellingen van de overheid verplicht gesteld te zorgen voor informatie over geboortebeperkingsmethodes, zowel kunstmatig als op natuurlijke wijze. Overheidsklinieken zouden condooms en anticonceptiepillen moeten verstrekken en advies geven over andere voorbehoedsmiddelen en -methodes. Volgens dit wetsvoorstel blijft abortus illegaal.

Verdeeld congres

Een aantal leden van het Huis van Afgevaardigden kondigden onlangs aan dat zij binnenkort publieke hoorzittingen zullen opstarten over verschillende varianten van het wetsvoorstel.
De voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, Feliciano Belmonte, staat achter het wetsvoorstel en analytici zeggen dat het op dit moment een goede kans heeft om als wet te worden aangenomen. Naar verwachting zal de weerstand vooral komen vanuit de Senaat. Begin dit jaar strandde het wetsvoorstel voor de derde keer omdat politici met het oog op de verkiezingen in mei de kerk niet tegen zich in het harnas wilden jagen. Het wetsvoorstel had in de drie jaar daarvoor het hele voortraject in de politieke besluitvorming afgelegd en hoefde alleen nog maar voor een laatste lezing naar de twee kamers van het congres. Al was het onwaarschijnlijk dat toenmalig president Arroyo het als wet had ondertekend.

Excommunicatie president Aquino?

In augustus van dit jaar dreigde de katholieke bisschoppen conferentie (CBCP) om president Aquino, een praktiserend katholiek, te excommuniceren als hij zijn steun zou geven aan wetgeving betreffende geboortebeperking. Later nuanceerde de CBCP zijn standpunt en stelde dat er geen serieuze plannen waren om Aquino te excommuniceren. De bisschoppen namen nu het standpunt in dat dialoog, in tegenstelling tot confrontatie, de beste manier is de discussie te voeren. Onlangs kondigde de kerk aan dat ze hun verzet tegen het wetsvoorstel op zullen voeren door er vanaf de kansel stelling tegen te nemen. Ze zullen de vermeende gevaren en het volgens hen abortieve karakter ervan toelichten aan de gelovigen.

Steun voor Celdran

Intussen verkopen supporters van Carlos Celdran T-shirts bedrukt met "Damaso" om geld bijeen te brengen voor zijn juridische verdediging en de campagne voor gezinsplanning te ondersteunen. Sympathisanten hebben Facebook pagina's aangemaakt en ondernemen andere internet campagnes om aandacht te trekken voor zijn zaak. Celdran's zet om José Rizal's personage van priester Damaso in te zetten is goed gevallen bij de bevolking. Rizal wordt in de Filipijnen vereerd als martelaar en nationale held. Hij werd veroordeeld voor samenzwering tegen de Spaanse koloniale macht en in 1896 door een Spaans vuurpeloton geëxecuteerd.

Rizal en de katholieke kerk

Het aartsbisdom van Manilla veroordeelde Celdran voor het ontheiligen van een gewijde plaats. Daarnaast verklaarde het aartsbisdom dat Celdran gebrek aan respect vertoonde voor Rizal, "door het uiterlijk van de held aan te nemen en als zodanig zijn schandelijke daad uit te voeren." Die laatste opmerking is op zijn minst opmerkelijk te noemen. In 1956 verzette de kerk zich hevig tegen een wetsvoorstel om de romans van Rizal als verplichte literatuur op te nemen in het lesprogramma van het voortgezet onderwijs. Dit kwam omdat de publicaties van Rizal het machtsmisbruik, het onderdrukkende en duistere karakter alsook de hypocrisie van de kerk in zijn tijd aan de kaak stelde. De kerkelijke leiding vreesde dat de geschriften van Rizal een kritische houding ten opzichte van de kerk zou creëren. Ze gingen zelf zover dat ze Claro Mayo Recto,  de auteur van het wetsvoorstel, brandmerkten als communist, terwijl hij dat beslist niet was. Toen Recto in 1957 meedeed aan de presidentverkiezingen voerde de kerk campagne tegen hem. Met succes, want Recto verloor.

Bronnen: Philippine Dialy Inquirer en Wall Street Journal
Vertaling: Kees Koens
Bewerking: Evert de Boer