De kiescommissie Comelec heeft al vele malen benadrukt dat de voorbereidingen voor de gecomputeriseerde verkiezingen op schema liggen en de voorzitter heeft de vrees dat de verkiezingen de mist in zullen gaan afgedaan als pure fantasie. Het lijkt er echter veel op dat behalve de Comelec iedereen twijfelt aan een goed verloop van deze eerste geautomatiseerde verkiezingen in de Filipijnse geschiedenis.

82.000 stemmachines

Dat de verkiezingen voor de Comelec een gigantische operatie worden is wel duidelijk, want voor de bijna 50 miljoen kiezers wordt er in alle 82.000 stemlokalen een stemmachine geplaatst. In tegenstelling tot wat wordt gesuggereerd kan er niet electronisch worden gestemd, maar worden de stembiljetten in een machine ingevoerd die de uitgebrachte stemmen dan gelijk telt. Hiervoor zijn speciale stembiljetten gedrukt, waarop de kiezers ongeveer 40 vakjes voor diegenen waar zij op stemmen zwart moeten maken. Hoe de biljetten waarop bijna 400 kandidaten staan (personen en partijen) en die een fors formaat hebben moeten worden ingevoerd is voor het gros van de kiezers nog steeds onduidelijk. Het is een van de manieren waarop het mis kan gaan. Een ander punt van zorg is dat te veel machines niet of niet goed zullen werken of het op de verkiezingsdag zullen begeven. De machines zijn niet op grote schaal getest. Bij de testen die in enkele regio's gedaan werden was het percentage storingen hoog. De Comelec heeft toegegeven dat het mogelijk is dat bij dertig procent van de machines storingen optreden.
In Hong Kong, waar Filipijnse migranten vanaf 11 april kunnen stemmen, begaven twee van de twintig stemmachines het op de tweede dag. De machines werden vervangen en in een geval weigerde tot drie maal de nieuw geplaatste machine. Uiteindelijk loste het opnieuw installeren van de software het probleem op. Volgens een woordvoerder van de leverancier haperden de machines vanwege de hoge luchtvochtigheid. Maar die is volgens hem in de Filipijnen veel lager (?). Daarom zullen de stembiljetten in de Filipijnen ook minder krullen dan in Hong Kong, zo beweerde hij. Voer voor de criticasters dus, die zich afvragen hoe het zal gaan als bij dertig procent van de machines in de Filipijnen storingen gaan optreden. Want in vergelijking met de Filipijnen kent Hong Kong geen afgelegen en moeilijk bereikbare plaatsen, heeft het goede IT voorzieningen en kent het geen problemen met de stroomvoorziening. Om de storingen op 10 mei in de Filipijnen snel te kunnen oplossen zijn er tienduizenden technici nodig en die zijn bij lange na niet voorhanden.

Stroomuitval

Een van de grootste zorgen is de stroomuitval waar het land mee te maken heeft. Die is vooral te danken aan de droogte, waardoor de waterkrachtcentrales niet voldoende stroom kunnen leveren. Het aantal uren stroomuitval is de afgelopen maand steeds verder toegenomen en vele regio's moeten het vier tot tien uur per dag zonder stroom stellen. Hoe dit probleem wordt opgelost is nog steeds niet duidelijk. De Minister van Energie verklaarde begin april dat de regering een beroep zal doen op grote overdekte winkelcentra, fabrieken en andere stroomslurpende faciliteiten om van 9 tot 11 mei de deuren gesloten te houden in de hoop dat er dan geen stroomtekort ontstaat. De leverancier van de machines heeft de verzekering gegeven dat alle stemmachines voorzien zijn van extra batterijen.

Kans op fraude verminderd?

Het tellen met gebruik van machines kent ook een aantal voordelen. Zo zijn alle namen van de kandidaten en partijen op de te gebruiken stembiljetten voorgedrukt en hoeven kiezers alleen maar de vakjes zwart te maken van de kandidaten waar ze op stemmen. In voorgaande verkiezingen moesten kiezers de namen van de kandidaten waar ze op stemden zelf op het stemformulier invullen. Daarbij werden niet correct gespelde namen en roepnamen, waaronder kandidaten bekend waren, veelal niet goed gerekend. Het gebruik van stemmachines vermindert de kans op het kopen van stemmen, veel kiezers hebben geen voorbeeldlijstje meer nodig om de namen goed over te kunnen schrijven. Dit laat natuurlijk onverlet dat kiezers voor een flinke vergoeding bereid zullen zijn om op bepaalde kandidaten te stemmen.
Een ander voordeel dat vaak wordt genoemd is dat de introductie van stemmachines de regels van ‘het spel' verandert en dat het moeilijker wordt om te frauderen. Dat speelt nu vooral omdat de machines nieuw zijn en notoire fraudeurs niet genoeg tijd zullen hebben om manieren te vinden om de resultaten te manipuleren. Als bij het tellen van de stemmen niet meer gefraudeerd kan worden zou dat echter kunnen leiden tot een toename van geweld in de aanloop naar de verkiezingen, om zodoende door intimidatie kiezers te dwingen op bepaalde kandidaten te stemmen.
Er zijn echter ook analisten die zeggen dat het gebruik van de machines juist de mogelijkheid biedt om massaal te frauderen als men er in slaagt om de apparaten te kraken.

Stemmen ook handmatig tellen

Alle onzekerheden rondom de automatisering van de verkiezingen hebben tot verschillende voorstellen geleid. Zo wil Nicador Perlas, een ‘groene' maar kansloze presidentskandidaat, dat de verkiezingen drie maanden worden uitgesteld om de Comelec meer tijd te geven de verkiezingen goed voor te bereiden. Het is echter vooral de roep om naast het electronisch tellen van de stemmen ook de stemmen handmatig te tellen, die steeds meer weerklank vindt. Maatschappelijke organisaties kregen voor dit plan onlangs bijval van ondernemersorganisaties als de Makati Business Club, de Management Association en de Finance Executives of the Philippines.
De Comelec verklaarde dat dit niet kon omdat het tegen de wet was, maar verschillende advocaten lieten daarop weten dat de Comelec het mis heeft. Er staat niets over in de wet en moet daarom gezien worden als een reële mogelijkheid.
De pleitbezorgers voor een parallelle handmatige telling zeggen dat hiermee een veiligheidsmechanisme wordt ingebouwd voor het geval dat de electronische apparatuur hapert of als er mee gefraudeerd wordt. Zij stellen voor dat de stemmen voor de president, de vice-precident en de burgemeester handmatig worden geteld. Als de resultaten van die tellingen meer dan één procent afwijken van de electronische tellingen dan moeten alle stemmen in het district handmatig worden nageteld.

Zes van de negen presidentskandidaten hebben zich inmiddels achter dit voorstel geschaard. Onder de drie die dat niet gedaan hebben zijn Gilbert Teodoro, de kandidaat van de regeringspartij en Manuel Villar die in de peilingen op de tweede plaats ligt.
Ook president Arroyo is tegen, evenals de meeste leden van haar kabinet. De Comelec heeft eind april uiteindelijk het voorstel voor de parallelle handmatige telling afgewezen.

Domper

Lange tijd beweerde de Comelec dat de resultaten van de geautomatiseerde verkiezingen binnen 48 uur bekend zouden zijn. Uiteindelijk geven ze toe dat dat niet mogelijk is. Binnen 48 uur zullen de resultaten van alle kiesdistricten bekend zijn en op een website geplaatst worden. Maar het optellen van de resultaten van de tienduizenden stemlokalen kan nog vele dagen duren. Bovendien mag de Comelec de resultaten van de presidents- en vice-presidentsverkiezingen niet bekend maken. Het is de taak van het Congres (de zittende leden van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat samen) om de stemmen voor die posten op te tellen en de winnaars op 30 mei bekend te maken.

Doemscenario's

Dat velen zich zorgen maken over het falen van de geautomatiseerde verkiezingen en het ontstaan van een verkiezingschaos komt voort uit het feit dan men president Arroyo niet vertrouwt. Uit opiniepeilingen blijkt dat er nog nooit een zittende Filipijnse president is geweest die zo weinig vertrouwen genoot van de bevolking. Men verdenkt haar ervan dat ze het falen van de verkiezingen zal aangrijpen om aan de macht te blijven.

Een rapport van het in Azië prestigieuze onderzoeksbureau Pacific Strategies and Assessments (PTA) die onderzoeken uitvoert voor overheden en grote bedrijven heeft het wantrouwen tegen Arroyo alleen maar versterkt. PSA zegt in dat rapport dat ze tenminste 14 probleemgebieden hebben vastgesteld bij de geautomatiseerde verkiezingen. Naast de al genoemde problemen noemen zij het gebrek aan training van de 230.000 onderwijzers die verantwoordelijk zijn voor het verloop van de verkiezingen in de stemlokalen; dat kiezers niet voldoende zijn voorgelicht; problemen met de veiligheidscode die op de stembiljetten gedrukt moeten worden; twee memory sticks per machine maakt de kans op fraude met deze opslagmedia groter en maar vanuit ruim zeventig procent van de kiesdistricten kan de uitslag digitaal verstuurd worden. Tenslotte constateren ze dat er nog niet eerder een land in één keer op geautomatiseerde verkiezingen is overgestapt. Dat is altijd gedaan middels een aantal stappen. De kans dat bij zo'n grootschalige overstap als in de Filipijnen grote problemen zullen ontstaan ligt dan ook voor de hand volgens de PSA. Gezien de betrokkenheid van Arroyo bij fraude in eerdere verkiezingen en bij corruptieschandalen, sluit ook de PSA niet uit dat Arroyo aanstuurt op een mislukking van de verkiezingen om zo via een achterdeur aan de macht te blijven. Uit een opiniepeiling blijkt dat een meerderheid van de bevolking denkt dat het tot een nieuwe massale volksopstand (een People Power revolutie) komt indien de verkiezingen op een mislukking uitlopen.
Dit lijkt allemaal wat vergezocht, maar in de Filipijnen weet je het maar nooit.