Wij Filipino's zijn schrikbarend ziek. Zo heeft één op de vijf Filipino's diabetes. Op basis van de huidige statistieken voorspelt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat de Filipijnen in 2030 wereldwijd op nummer zeven zal staan wat betreft het aantal mensen met diabetes. Nu al staat diabetes hier op nummer zeven op de lijst van doodsoorzaken, kanker staat op nummer drie en doodsoorzaak nummer één zijn hart- en vaatziekten. Volgens de WHO wordt 30 procent van alle sterfgevallen in de Filipijnen veroorzaakt door hart- en vaatziekten. Een arts in een van de betere ziekenhuizen van Manilla meldde dat mid-twintigers soms al medicijnen voor hartkwalen slikken. In Nederland begint dit doorgaans pas bij vijftig plussers.

Slechte eet- en leefgewoontes

Hoewel de genoemde ziektes erfelijk kunnen zijn, worden zij grotendeels veroorzaakt door slechte leef- en eetgewoontes: het eten van voedsel dat onvoldoende vitaminen en mineralen bevat, het nemen van te weinig rust en het niet genoeg bewegen.

De slechte eetgewoontes zijn vooral opmerkelijk gezien de aanwezigheid van grote hoeveelheden groenten en fruit met hoge voedingswaarden. Zo bevatten de bladeren van de 'moringa oleifera', een snelgroeiende 'wonderboom' die hier bekend is als malungay, zeven keer zoveel vitamine C als sinaasappels, vier keer zoveel vitamine A als wortelen, vier keer zoveel calcium als melk, drie keer zoveel ijzer als amandelen, en bevatten ze bovendien minder bekende elementen als mangaan en vitamine K.

Ook bittermeloen (sopropo oftewel ampayala) is hier in overvloed. Het is een groente waarvan studies hebben aangetoond dat het virussen en bacteriën in het lichaam doodt, diabetes voorkomt en behandelt en het suikergehalte en de bloeddruk verlaagt. We hebben genoeg vis en zeewier. We hebben kokos, mango, ananas en guava in grote hoeveelheden. De laatste werkt als een anti-verouderingsmiddel vanwege het hoge antioxidantengehalte. Kokosmelk en -olie zijn bloedzuiverend en antibacterieel en kokossap is zo voedzaam dat het in geval van nood gebruikt kan worden als infuusvloeistof.

Vooral witbrood

Wat bezoekers snel opvalt is een vrijwel volledige afwezigheid van bepaalde voedingsproducten. Verse melk en melkproducten, volle granen, verse paddestoelen, bonen, thee en echte koffie, zonder de 'instant' toevoegingen, zijn hier nauwelijks te vinden. Als deze producten er al zijn, dan zijn ze te duur voor de gewone consument. Melk wordt bijna altijd geïmporteerd en is vooral verkrijgbaar in de vorm van gesteriliseerde melk of melkpoeder, die vrijwel altijd toevoegingen van chemische stoffen bevatten. 'Echte' verse melk vind je alleen in schaarse en goed verstopte speciaalzaken. Het klimaat zou een argument kunnen zijn dat er in de Filipijnen geen melk wordt produceerd, maar andere warme landen zoals India produceren wel eigen melk. Er wordt hier steeds meer brood gegeten, maar met weinig variatie. Lichtbruin brood is nog wel eens te krijgen, maar het is vooral witbrood dat verkocht wordt. Volkorenbrood, -meel of -producten zijn niet te krijgen. Net als voor koffie en thee, zijn er echter ook voor granen genoeg geschikte gebieden om dit te verbouwen. Er groeit zelfs wilde koffie vlak bij mijn werk in Palimbang.

Bonen worden hoofdzakelijk verbouwd in de vorm van soya, dat wordt gebruikt voor soyasaus. De groenten- en fruitproductie is sterk geconcentreerd in bepaalde regio's, wat gevolgen heeft voor de toegankelijkheid elders. Als bijvoorbeeld bepaalde regio's onder water staan stijgen de voedselprijzen in andere regio's waardoor ze voor veel mensen te duur worden. De beperkte regionale zelfvoorziening en problemen met distributie beperken dus zowel de binnenlandse als buitenlandse toestroom van voeding.

Kartels

Machtige kartels en oligarchieën van groothandelaren en producenten beheersen bijna de hele productie en distributie van voedsel. Zo blijkt uit publicaties dat zeven Chinees-Filipijnse bedrijven de rijstmarkt in handen hebben. Dat handelaren onderling afspraken maken is hier niet uitzonderlijk, maar het grootste probleem is dat deze afspraken vaak illegaal zijn. Om de prijzen kunstmatig hoog te houden, houden de handelaren grote hoeveelheden voedsel achter en houden ze importen tegen. Daardoor worden consumenten zowel in hun keuze als in kosten benadeeld. Dit zou ook een verklaring kunnen zijn waarom melk, bonen, volkorengranen, etc. in zulke kleine hoeveelheden verkocht worden.

De beslissingen van heersende rijstkartels hebben grote gevolgen voor de volksgezondheid. Rijst werd bijvoorbeeld decennia geleden 'bruin' gemalen. Dat wil zeggen dat de molen nog een beetje van het vezelrijke omhulsel achterliet. Met de komst van moderne rijstmolens werd de gezonde bruine rijst vrijwel geheel vervangen door witte, glimmende, gepolijste rijstkorrels. Rijsthandelaren adverteerden witte rijst als de 'betere' rijst en als het symbool van moderniteit en welgesteldheid. Inmiddels wordt witte rijst als standaard gezien en kunnen mensen naar hun idee niet meer zonder. Deze witte rijst bevat in tegenstelling tot bruine rijst weinig vezel. Witte rijst bevat veel koolhydraten, het lichaam zet die om tot suiker en moet dan meer urinezuur verwerken. Consumptie van grote hoeveelheden witte rijst vergroot daardoor de kans op ziekten zoals diabetes en hartziekten. In een Harvard onderzoek van 2010 wordt aangetoond dat mensen die minstens vijf keer in de week witte rijst eten tot twintig procent meer kans lopen om type 2 diabetes te krijgen dan diegenen die het slechts een keer per maand eten.

Toch blijven mensen witte rijst kopen en eten. Ze hebben ook weinig keus want bruine, uit Japan geïmporteerde, rijst is alleen te vinden in de prijzige 'health sections' van winkels. En zelfs de bruine rijst wordt waarschijnlijk verkocht onder toeziend oog van de kartels.

Gebrekkige kennis over goede voeding

De overheid volgt ondertussen de zogenaamde 'piramide' theorie voor goede voeding, die in Nederland bekend is als de schijf van vijf en die de ideale dagelijkse voeding - zowel wat kwaliteit als wat kwantiteit betreft – symboliseert. Maar de overheid verandert ondertussen niets aan de werking van het voedselsysteem. Hoewel enkele openbare basischolen voorlichting geven over voeding, ontbreken er landelijke, regionale, en lokale instanties en programma's om het grote publiek voor te lichten.

Door het schrikbarende gebrek aan kennis onder consumenten, is het moeilijk om een tegenbeweging te vormen. Zelfs binnen overheidsinstanties lijkt de kennis te ontbreken en het belang niet onderkend te worden. Zo heeft het Ministerie van Landbouw vanaf dit jaar een nieuw programma dat witte maïs promoot. Het ministerie reageert hiermee op de hoge diabetescijfers en introduceert witte mais als vervanging van rijst, omdat dit gezonder zou zijn. Dit wekt bevreemding omdat het ministerie een rijstspecialist is en daarom zou moeten weten dat bruine rijst en de gekleurde soorten uit de bergstreken meer vezel bevatten en tot minder urinezuur leiden dan mais. Daarnaast bevat mais meer suikers dan rijst. Het zou dus veel meer voor de hand liggen dat het ministerie op zoek zou gaan naar meer duurzame en gezonde productiemogelijkheden voor rijst. Maar ze doet het tegenovergestelde en ging dit jaar opnieuw de samenwerking aan met instanties die rijst op de conventionele, op chemicaliën gebaseerde manier verbouwen. Alle gesprekken over duurzame rijstproductie zijn daarmee tot 2016 van de baan.

De invloed van televisie

Door het ontbreken van betrouwbare bronnen van informatie gaan mensen af op wat ze op de televisie zien. Op de Filipijnse televisie wordt mensen aangepraat dat dikke kinderen het gelukkigst zijn en dat een dagelijkse portie groente kan worden vervangen door enkele eetlepels verrijkte tomatensaus of een glaasje poedermelk. Op de Filipijnse televisie is 'gezonde' voeding met vitamines aangevuld snoep, noedels, hotdogs en voedsel uit blik. En dat zijn nu juist de producten die mensen beter niet, of slechts in kleine hoeveelheden zouden moeten eten. Want het zijn producten die ziektes als kanker, diabetes en hart- en vaatziektes bevorderen. Die laatste informatie wordt in televisieprogramma en reclames natuurlijk niet vermeld. Het draagt er sterk toe bij dat consumenten geen belangstelling hebben voor 'simpele' voedselgewassen die vezel-, vitaminen- en mineraalrijk zijn.

Verandering vergt lange adem

Nu is het niet zo dat meer toegang tot kennis meteen tot gedragsverandering leidt. Volgens de American Diabetes Association zijn eerste tot derde generatie Filipijnse migranten in de VS veel vatbaarder voor ziektes zoals diabetes dan andere bevolkingsgroepen. Ondanks een stijging in onderwijs- en inkomensniveau veranderen ze hun levensstijl niet. Juist het tegenovergestelde gebeurt, zij besteden nu meer geld aan hetzelfde soort voedsel, maar dan met meer zout en suiker.

Voorlichting en een groter bewustzijn over goede voeding zou een aanzienlijk bijdrage kunnen leveren aan het verminderen van de eerdergenoemde ziektes in de Filipijnen, maar dit wordt momenteel tegengewerkt door zowel machtige belangengroepen als door de onverschilligheid van de bevolking. Probleem daarbij is dat televisie, als enige landelijk informatiebron naar Amerikaanse model geprivatiseerd is en gefinancierd wordt door dezelfde belangengroepen die de verkoop van ongezond voedsel promoten.

Uiteindelijk is er maar weinig keus: je volgt de stroming of je kies bewust wat je eet en je ondersteunt bewegingen die voor structurele verandering gaan. Gelukkig zijn er nog steeds mensen die voor de laatste optie kiezen.